اصلاح الگوی مصرف مواد اولیه سلولزی در صنایع کاغذ

1.1.  رابطه تولید و مصرف کاغذ با توسعه جوامع

برای ورود به بحث لازم است در ابتدا تعریفی از توسعه پایدار داشته باشیم، توسعه پایدار مفهومی کلی و جامع است که تعاریف بسیاری از آن ارائه شده ولی به اعتفاد صاحبنظران و در تمامی این تعاریف ، توسعه پایدار، مدیریت بر تمامی منابع تجدید شونده را در بر می گیرد؛ که اساس و بنیان آن حمایت از اکوسیستم و در عین حال تامین مستمر نیازهای بشر است به نحوی که ضمن رفع نیازهای نسل حاضر و آینده، هماهنگی و توازن لازم با محیط زیست و اکوسیستم را نیز فراهم آورد. به بیان دیگر توسعه پایدار فرایندی است که سیاست های اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی، کالبدی، مالی، تجاری، انرژی، کشاورزی، صنعتی و همه سیاست های دیگر چنان در آن طراحی شده باشد که موجب توسعه‌ای شود که از نظر اقتصادی، اجتماعی و بوم‌شناسی پایدار باشد لذا مدیریت و حفاظت منابع طبیعی، به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین محورهای توسعه پایدار قلمداد می گردد. به‌نظر می‌رسد در کشور ما نیز همچون کشورهایی که در مسیر توسعه قرار گرفته‌اند و یا اساسا جزو کشورهای توسعه یافته تلقی می‌شوند ، لازم است که توجه ویژه‌ای به تولیدات داخلی و اتکاء کشور به محصولات داخلی معطوف داشت این امر خصوصا در مورد کالایی استراتژیک همچون کاغذ اهمیتی مضاعف می‌یابد

 نتایج تحقیقات حاکی از آن است که بخش قابل ملاحظه‌ای از تغییرات مصرف سرانه کاغذ توسط تولید ناخالص ملی (GNP) سرانه توضیح داده می شود به این ترتیب که  یک دلار افزایش در GNP سرانه، حدود 9 گرم افزایش در میانگین مصرف سرانه کاغذ را در پی خواهد داشت[1].

کاغذ به سبب نقش دیرینه و اساسی خود در انتقال آموخته‌ها و دانسته‌ها سهمی به سزا در ارتقاء سطح فرهنگی جوامع خواهد داشت، باید اذعان داشت که امروزه علیرغم تمامی پیشرفتها و دستاوردهای نوین بشر در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات که در سالهای اخیر رشد شتابانی نیز داشته است کاغذ هنوز علاوه بر اینکه جایگاه سنتی و نقش بی بدیل خود را در عرصه علم و فرهنگ و اجتماع حفظ کرده است به عنوان کالایی استراتژیک در سیستمهای آموزشی ، اداری ، کشورها و نیز گسترش دامنه های فرهنگ و اطلاع رسانی نقشی بی بدیل را ایفا می کند و آنچنان که آمارها بیان می کنند میزان تقاضا ، تولید و مصرف کاغذ در جهان متناسب با رشد و توسعه جوامع روند افزایشی خود را حفظ کرده است. امروزه میزان مصرف سرانه انواع کاغذ و مقوا یکی از شاخص های ارزیابی توسعه کشورها تلقی می شود [2].

2.1.   میزان تولید خمیر و کاغذ و مصرف کاغذ باطله در جهان

       نگاهی گذرا به وضعیت تولید کاغذ در جهان نشان می دهد که در سال 1990 تولید جهانی خمیر وکاغذ 237 میلیون تن و مصرف کاغذ باطله ، 85 میلیون تن[18]. در سال 1997، نرخ مصرف کاغذهای بازیافتی در12 کشور عمده تولید کننده کاغذ در دنیا بدین ترتیب است: کره 73%، انگلستان 72%،آلمان 60%، ژاپن 54%،ایتالیا49%، فرانسه 49%، آمریکا 39%، چین 38%، برزیل 34%، کانادا 24%، سوئد 17% و فنلاند 5%. این کشورها در مجموع، 80% تولید جهانی کاغذ در سال 1997 را به عهده داشته اند و به طور همزمان حدود 80% حجم کاغذهای بازیافتی در دنیا را مصرف کرده اند. در سال 2000 ، تولید جهانی خمیر و کاغذ 307 میلیون تن و مصرف کاغذ باطله138 میلیون تن بوده است [19]. آنالیزها همچنین نشان می دهد که با ادامه رشد فعلی، نیاز است که تا سال 2010  تقریبا منایع جنگلی دو برابر گردند که بدون یک برنامه وسیع جنگل کاری و نهال کاری، امری دست نیافتنی به نظر می رسد. افزون بر این واقعیت فشارهای مردم و نهادهای زیست محیطی در جهت حفاظت از جنگل ها، استفاده از منابع فیبر جایگزین غیر جنگلی را جهت تهیه خمیر و کاغذ اجتناب ناپذیر خواهد کرد[3].

3.1.   وضعیت فعلی منابع تامین مواد اولیه صنایع کاغذ کشور

در سالهای اخیر از طرفی به دلیل رشد فزاینده جمعیت و به تبع آن افزایش میزان تقاضا و از طرف دیگر کاهش شدید منایع جنگلی  صنایع تولید خمیر و کاغذ کشور که برای تامین مواد اولیه خود به درختان جنگلی وابسته اند- به دلیل رو به زوال بودن جنگلها و منابع چوبی -  با مشکلاتی جدی  در تامین مواد اولیه سلولزی مواجه هستند.

 در حال حاضر مهم ترین مواد اولیه لیگنوسلولزی قابل استفاده در صنایع سلولزی کشور عبارتند از : جنگل های صنعتی و تجاری شمال، زراعت چوب و جنگل های دست کاشت، بازیافت کاغذ و پسماندهای کشاورزی که در این میان منابع جنگلی بیشترین سهم و خمیرهای الیاف بلند وارداتی و پسماند کشاورزی نیشکر ( باگاس ) و سپس سایر منابع در رتبه های بعدی قرار می گیرند. [4]

 

2.   میزان تولید و مصرف کاغذ در ایران

کارخانه های تولید کننده انواع کاغذ در کشور عبارتند از: کاغذ چاپ و تحریر و روزنامه با ظرفیت اسمی 208 هزار تن در سال توسط شرکتهای کاغذ پارس ، چوب و کاغذ مازندران، کاغذ غرب و کاربن لس، کاغذهای صنعتی و بسته بندی با ظرفیت 530 هزار تن در سال توسط کارخانه های چوکا، کهریزک و کاوه ، ایران پاپیروس، چوب و کاغذ مازندران ، پارت و فارس کاغذ، اشتهارد تهران و مقواسازان متفرقه و کاغذهای بهداشتی با ظرفیت اسمی 35 هزارتن در سال توسط کارخانه های لطیف، حریر خوزستان و نوظهور تولید می گردد[1].

         متاسفانه آمار رسمی میزان مصرف سالانه کاغذ در ایران در دست نیست، آمارهای غیر رسمی مقدار مصرف انواع کاغذ و فرآورده های کاغذی را یک تا یک و نیم میلیون تن برآورد کرده اند که تنها 30 درصد ‌آن تولید داخل است؛ مطابق آمار گمرکات کشور ارزش واردات انواع کاغذ در هفت ماهه ابتدای سال 87 نسبت به مدت مشابه سال 86، حدود 5/16 درصد افزایش یافته در حالی که طی همین مدت بیش از 32 درصد ارزش صادرات آن کاهش یافت، همچنین در هفت ماهه ابتدای سال 87 ، 560 میلیون و 989 هزار و 541 کیلوگرم کاغذ به ارزش 631 میلیون و 657 هزار و 12 دلار جهت انواع مصرف به کشور وارد شد. این میزان در هفت ماهه ابتدای سال 86، 566 میلیون و 859 هزار و 624 کیلوگرم به ارزش 541 میلیون و 979 هزار و 673 دلار بود که اگرچه به لحاظ وزن شش میلیون کیلوگرم کاهش یافته اما به لحاظ ارزش 5/16 درصد افزایش نشان می دهد[4].بر اساس آمار سازمان جهانی خواربار و کشاورزی در سال 2002 میلادی ، مصرف سرانه کاغذ و مقوا در آمریکا، کانادا، ژاپن، آلمان، و کره جنوبی به تیب 54/307 ،44/281 ،66/249 ،47/219 ،16/172 کیلو گرم و در کشورهای ترکیه ، عربستان سعودی، مصر و پاکستان به ترتیب 39/35 ،97/19 ،24/13 ،88/8 کیلوگرم بوده است[4]. مصرف سرانه کاغذ و مقوا در ایران 15 تا 16 کیلوگرم است. با توجه به افزایش جمعیت کشور و افزایش مصرف فراورده های کاغذی انتظار می رود که در طی سال های آتی نیز تقاضا برای انواع فرآورده های کاغذی افزایش یابد. [5]

جدول1 : وضعیت ماده اولیه در کارخانجات خمیر و کاغذ کشور سال 86[5]

ظرفیت اسمی مصرف چوب

مصرف چوب در سال 86

درصد فعالیت

1084000

467000

43

 3. کمبود منابع جنگلی و چوبی

کمبود منابع جنگلی و چوبی در کشور ما حقیقتی تلخ و انکار ناپذیر است که به تبع آن کاهش ظرفیت تولید و حتی در موارد متعددی تعطیلی کارخانجات صنایع چوب را درسالهای اخیر در پی داشته است، بر اساس مطالعات صورت گرفته، ارزش زیست محیطی جنگلها تا 400 برابر ارزش آنها در تولید چوب است[7]. مطابق با آمار سازمان جنگلها بهره برداری از جنگلهای شمال طی ده سال گذشته از 2 میلیون و 200 هزار متر به کمتر از یک میلیون مترمکعب رسیده و این به معنی کاهش پنجاه درصدی در عرضه چوب به بازار مصرف است[8]. با نگاهی به وضعیت جنگلهای شمال کشور - که تنها 5 .7% از مساحت کشور را در برمی گیرد. و با همین وضعیت اصلی ترین منبع داخلی تامین چوب آلات و مواد اولیه مصنوعات چوبی و کاغذی است-  حساسیت و آسیب پذیری آن به وضوح نمایان شده و لزوم یافتن جایگزینی مناسب و اتکا به سایر منابع و مواد برای صنعت چوب خود نمائی می کند.

4.  بازیافت کاغذ

4.1.  تعریف بازیافت کاغذ

به هر فرآیندی که بتواند یک محصول مصرف شده را به عنوان بخشی از ماده اولیه مورد نیاز، مجددا به خط تولید همان محصول یا محصول جدید برگرداند.

4.2.   منافع اقتصادی بازیافت کاغذ در مقایسه با دفن

•      کاهش حجم زباله تا 50% جهت دفن و جمع آوری زباله و در نتیجه کاهش هزینه های مدیریت مواد زائدجامد

•      ، 74% کاهش بار آلودگی هوا و 35% کاهش آلودگی آب و 58% کاهش آلودگی آب مصرفی

•      کاهش هزینه در سیستم های جمع آوری زباله و صرفه جویی در تامین محل های دفن و هزینه پرسنلی

•      کمک مستقیم به سیستم جمع آوری و دفع زباله های تولیدی

•   در محل دفن کاغذ و مقوا گاز متان تولید میشود که در شمار گازهای گلخانه ای قرار دارد و با پدیده گرمایش جهانی در ارتباط است. همچنین کاهش حمل و نقل ناشی از بازیافت باعث کاهش مصرف سوختهای فسیلی و کاهش انتشار دی اکسید کربن در جو میشود[9].

4.3.   میزان تولید کاغذ باطله در کشور

روزانه 750 تن کاغذ به همراه زباله های تهران دفن می گردد که معادل قطع 12 تا 18 هزار اصله درخت تنومند جنگلی است .  میزان مصرف کاغذ در ایران حدود 520 هزارتن در سال است که از این رقم 220 هزارتن، کاغذ چاپ و تحریر، 60 هزارتن کاغذ روزنامه و ما بقی سایر کاغذهای مورد نیاز را تشکیل می دهد. دست کم سالانه 84 میلیارد ریال خسارت به اقتصاد کشور از طریق دورریز مواد کاغذی و دفن زباله های مربوطه وارد می شود.( امور HSEQ شرکت مهندسی و توسعه گاز ایران، پیام زیستی محیطی شماره 2). طبق آمارهای سازمان بازیافت شهرداری اصفهان میزان زباله های خشک جمع آوری شده در طرح تفکیک از مبداء از درب منازل، ادارات، مدارس و سازمانها در سال 1385 معادل 8707 تن گزارش شده است. در بین اجزای بازیافتی کاغذ و مقوا با مقدار 14/3827تن (معادل 44 درصد کل زباله خشک بازیافتی جمع اوری شده) بیشترین ماده بازیافتی جمع آوری شده در طرح تفکیک از مبداء ، از نظر درصد وزنی در این سال کاغذ و مقوا بوده است.

بر اساس آمارهای موجود، روزانه در حدود 5/3  میلیون تن زباله در سراسر دنیا تولید می‌شود که سهم کشور ما در تولید آن در حدود40  هزار تن در روز است. بر اساس آمارهای موجود در سال 1378میزان سرانه تولید زباله شهری در ایران حدود 820 گرم بوده است و در مجموع در شهرهای کشور ما در حدود 32 هزار تن زباله در روز تولید شده است.[10]

بر اساس نتایج آنالیز فیزیکی زباله های شهری در ایران به طور متوسط حدود 9/10 % از این زباله ها را کاغذ و مقوا تشکیل می دهد. تحقیقات انجام شده در کشور نشان می دهد که فقط با بازیافت 25% کاغذ و مقوای موجود در زباله های تولیدی می توان سالانه 100 هزار تن کاغذ بازیافتی بدست آورد این فعالیت به مفهوم تداوم حیات 1700000 اصله درخت در سال است[9].

 

5.   جمع آوری و تفکیک کاغذهای باطله

5.1.  اهمیت مساله جمع آوری

 به دلیل پراکندگی مکانی و زمانی ولزوم یافتن ساز وکارهای مناسب خصوصا در کلانشهر ها، جمع آوری کاغذ و مقوای باطله، به لحاظ اقتصادی وزیست محیطی، امری اجتناب ناپذیر می باشد. در کشورهای صنعتی، فرآیند جمع آوری کاغذهای باطله به صورتی سازمان دهی شده است که از همان ابتدا از ورود کاغذهای مصرف شده به چرخه زباله جلوگیری می شود. اما در کشورهای جهان سوم، با وجود دانش فنی کافی، به دلایل گوناگون از جمله ،  فقدان سازمان های نظم دهنده، نداشتن احساس مسئولیت صاحبان حرفه های مختلف در قبال مسئله بازیافت، مشکلات دست و پا گیر اداری و بعضا ناآگاهی عمومی مردم، این فرآیند از نظر اقتصادی، بهداشتی و زیست محیطی به خوبی انجام نمی شود و توجه به امر جمع آوری صحیح کاغذ های باطله را ضروری می سازد. با توجه به وجود مواد با ارزش در ترکیب پسماندهای جامد شهری، که گاهی از آن به عنوان طلای کثیف یاد می شود، متاسفانه جهت جمع آوری آنها هزینه های زیادی به شهرداری تحمیل می شود(75 تا 80%) و غالبا این پسماندها، که می توان با اعمال برنامه ریزی صحیح و فنی مبتنی بر اطلاعات دقیق و قابل اطمینان، نسبت به بازیافت آنها اقدام کرد، در زمین دفن می گردند[11].

مهمترین دلایل اهمیت و لزوم جمع آوری صحیح:

•      کاهش مخارج بازیافت و مشکلات زیست محیطی ناشی از دفع بی رویه این مواد

•      کاهش هزینه های دفن مواد زائد و پیامدهای ناشی از آن

•      استفاده بهینه از منابع اولیه و جلوگیری از پراکندگی و هدررفت مواد زاید با ارزش

•      تولید اقتصادی محصولات مشابه یا جدید به لحاظ نوع مصرف

5.2.   مساله تفکیک

مساله تفکیک بزرگترین چالش پیش رو و هزینه بر ترین بخش فرآیند بازیافت خصوصا در مورد کاغذ که در صورت آمیخته شدن با زباله های تر تقریبا قابلیت بازیافت را از دست می دهند.

5.3.   تفکیک از مبدا

تفکیک از مبدا بهترین روش برای تفکیک و جمع آوری زباله های کاغذی در جامعه می باشد؛ تفکیک زباله‌های کاغذی از سایر مواد زائد، در برگیرنده منافع اقتصادی و زیست محیطی زیادی است. در کشور ما با وجود 20% مواد بازیافتی از قبیل کاغذ، کارتن، پلاستیک، شیشه و فلزات و نیز حدود 70% مواد قابل کمپوست، اتخاذ سیستم بازیافت از مبداء یک تحول اساسی در مدیریت مواد زائد جامد خواهد بود.  با استناد به ماده 4 آئین نامه اجرائی قانون مدیریت پسماندها مصوب سال 1384 هیات محترم دولت مبنی بر جمع آوری تفکیک شده پسماند عادی توسط مدیریت اجرائی پسماند در شهرهای بزرگ با جمعیت بیش از یک میلیون نفر تا سال 1390، ضرورت اجرای طرح تفکیک از مبدا یا بازیافت در کلیه شهرها مشخص خواهد شد. تجربه شهرهای بزرگ کشور مثل اصفهان و تهران در این زمینه با توجه به موقعیت جغرافیایی، فرهنگی و مذهبی هر شهر می تواند به عنوان یک خط راهنما عمل کرده و از تکرار تجربه های ناموفق جلوگیری نماید. از جمله ضروریات اجرای طرح تفکیک زباله از مبدا، وجود ظرف ویژه جهت نگهداری مواد قابل بازیافت در منازل، مجتمع های مسکونی، ادارات، بانکها و ... ، احداث ایستگاه های ثابت جمع آوری و اطلاع رسانی در مناطق مختلف شهر، ارائه هدایا و جزوات آموزشی می باشد[12].

موفقیت‌ انجام پروژه های تفکیک در مبدا (که معمولا به عنوان پروژه های ملی، زیربنایی وبنیادی هر کشور مطرح میباشند) نیاز  به‌ شناخت‌ شرایط‌ اجتماعی‌ ـ اقتصادی‌ مردم ( به عنوان تولید کنندگان مواد زائد جامد) و ارائه‌ آموزشها و راهکارهای‌ متناسب‌ با خواستها و نیازهای‌ آنها دارد. در انجام موفقیت‌آمیز عملیات تفکیک از مبدأ، جلب همکاری تولیدکنندگان زباله اعم از مراکز مسکونی، ادارات، و... بسیار مهم است. لذا آموزش صحیح و تخصصی  نقش بسیار مهمی در موفقیت اینگونه پروژه ها دارد. بدون انجام آموزش صحیح مردم در اینگونه پروژه ها، عملا بازدهی طرح تفکیک در مبدا  بالا نخواهدبود. نوع و محتوای آموزش بستگی به نوع و هدف طرح خواهد داشت. به عنوان نمونه اگر هدف طرح تولید کود گیاهی (کمپوست) از زباله شهر ( مثلا تهران) باشد، از شهروندان خواسته خواهد شد تا زباله ها را در دو ظرف «زباله‌های فاسد شدنی» و «زباله های فاسد نشدنی» تفکیک نمایند. در این خصوص پروژه های متعددی در رابطه با بازیافت  اجزای با ارزش زباله در مبدا در شهرهای مختلف کشور از جمله در شهر تهران تعریف شده و به اجرا در آمده که متاسفانه بسیاری از آنها با موفقیت چندانی همراه نشده است. به نظر می‌رسد عدم مدیریت بهینه خصوصا در زمینه آموزش صحیح و اصولی، که منجر به عدم آگاهی عوام مردم می‌گردد، یکی از عوامل مهم در موفقیت نبودن این پروژه‌ها بوده است. واضح است که آموزش مبتدی تفکیک زباله ها، به زمان نیاز دارد اما اثربخشی آن بر مشارکت مردم در این زمینه در کشورهای پیشرفته اثبات شده است.

5.3.1.   نقش شهروندان و اهمیت فرهنگ‌سازی در موفقیت طرح های بازیافت و تفکیک از مبدا

در کشور ما افزایش روزافزون جمعیت و گسترش مداوم شهرها از یک سو و ازدیاد و توسعه فعالیت های صنعتی، تجاری و خدماتی از سوی دیگر، منجر به تولید مقادیر زیادی مواد زائد جامد در شهرها شده و هر چند تاکنون، در این رابطه کارهای متعددی انجام گرفته ولی در برنامه ریزیهای مربوط به مدیریت صحیح مواد زائد؛ عنصر اصلی آن،یعنی  شهروندان فراموش شده است. با وجود تلاشهای گوناگون شهرداریها- به عنوان متولیان امر- متاسفانه امروزه زائدات جامد تولید شده، همچون عنصری زنده در شهرها به چشم می خورد و حتی به رغم توسعه تکنولوژی و پیشرفت فناوری، نه تنها از شدت این معضل کاسته نشده، بلکه روز به روز بر وسعت آن نیز افزوده می شود.

در سیستم مدیریت پسماندهای جامد، جهت کاهش حجم پسماند تولیدی و بازیافت آن، اطلاع از ترکیب فیزیکی و شیمیایی پسماندها جهت تعیین نحوه کاهش و نوع فرآبند بازیافت مورد نیاز و نیز بررسی دقیق و جامع خصوصیات فیزیکی و شیمیایی پسماند امری ضروری است. آگاهی عمومی شهروند و نقش مهمی که می تواند در این راستا داشته باشد قابل توجه است.

5.4.   روشهای فرهنگ‌سازی

برنامه ریزی برای بازیافت بدون وجود یک سیستم مدیریت پسماند امکان پذیر نمی باشد لذا ابتدا بایستی یک طراحی مفهومی سیستم مدیریت یازیافت صورت بگیرد و سپس برنامه های بازیافت و تفکیک از مبدا را ایجاد نمود. امروزه سیستم های مدیریت زایدات از دو بخش عناصر موظف و امور پشتیبانی تشکیل شده اند. عناصر موظف در مدیریت جامع زایدات شامل هشت عنصر می باشد. کاهش در مبدا، تولید، پردازش در محل، جمع آوری، حمل و نقل، بازیافت، دفع و مراقبت های بعد از دفع . عناصر موظف یک سیستم جامع مدیریت زایدات را تشکیل می دهند. البته شکل‌گیری این عناصر نیاز به زمان و رشد همه جانبه در زمینه های مختلف دارد.  اطلاع رسانی، فرهنگ‌سازی و آموزش مردم در پیشبرد برنامه های تفکیک از مبدا حائز اهمیت است[13]. رسانه‌های جمعی، آموزشهای نظام مند در مدارس و ادارات، طراحی برنامه هایی به جهت تشویق شهروندان از جمله اهدای هدایای تبلیغاتی و فرهنگی مثل کتاب – بن خرید محصولات فرهنگی در مقابل تحویل حجم مشخصی از کاغذ باطله و... قرعه کشی و اهدای جوایز به شهروندانی که در زمینه بازیافت کاغذ بیشترین فعالیت و نقش مثبت را داشته اند. برگزاری جشنواره ها و نمایشنامه های جذاب آموزشی.

5. 5.   راهکارهای اجرایی مناسب

تاسیس NGOها در سطح منطقه‌ای و دانشگاه‌ها در زمینه های اجرایی نظیر ایجاد صنایع بازیافتی و دفع می توانند نقش داشته باشند. اقدامات عملی شهرداریها و سازمانهای متولی جمع آوری و بازیافت زباله بیشترین تاثیر را در موفقیت طرحهای مبتنی بر بازیافت دارد. تهیه و تحویل ظروف و کیسه های مخصوص با رنگ مشخص به منازل شهروندان، اختصاص سطلهای مخصوص کاغذ باطله و زباله های خشک و تر به صورت مجزا  در مکانهای عمومی شلوغ مراکز تفریحی، اقامتی و مجتمع های مسکونی و اداری، ایجاد ایستگاه های جمع آوری و ارائه همزمان هدایا و بروشورهای آموزشی ، اخذ هزینه جمع آوری پسماند تر نیز باعث تشویق شهروندان به تفکیک پسماند عادی خواهد شد.

 راهکارهای مربوط به مسئولین: حمایت از کارخانجات مصرف کننده مواد اولیه بازیافتی، عدم صدور مجوز برای تاسیس کارخانجات جدیدی که لااقل بخشی از ماده اولیه مصرفی خود را از منابع بازیافتی تامین نخواهند کرد. بهبود نحوه سیاستگذاری وبرنامه ریزی کوتاه مدت و بلند مدت، استفاده از تجربیات شهرهای پرجمعیت دنیا (مانند توکیو) که موفقیتهای قابل توجهی در زمینه مدیریت شهری داشته اند می تواند راهگشای برنامه ریزان و مدیران کلانشهرها  کشورهای در حال توسعه باشد.

راهکارهای مربوط به صنایع: استفاده از تکنولوژی پیشرفته و ماشین آلات مدرن جهت بازیافت بهینه مواد زائد سلولزی، توسعه و بهبود روشهای جمع آوری، تفکیک و بازیافت کاغذهای باطله، آگاهی از امتیازات استفاده از مواد اولیه بازیافتی، استانداردسازی سیستم های کنترل کیفیت کاغذهای باطله در صنایع بازیافت کاغذ در کشور

 

6.   مسایل تکنیکی واقتصادی بازیافت کاغذ

6 .1.   مساله خروج مواد آلاینده

مهم ترین ویژگی منفی کاغذ و مقوای باطله وجود مواد آلاینده از جمله، جوهرها، چسب ها، پلاستیک، فلزات و سایر مواد غیر قابل بازیافت، می باشد. این آلاینده ها باعث بروز مشکلات متعددی در ماشین کاغذ سازی شده و اثرات منفی زیادی در مراحل بازیافت و کیفیت محصول نهایی می گذارند، لذا اساس و پایه بازیافت بهینه، جداسازی و خالص سازی آلاینده ها است که امروزه  با روشهای نوین و تکنولوژی پیشرفته انجام می شود. مرکب زدایی کاغذ از لحاظ اقتصادی و زیست محیطی طبق آمار ارائه شده، برای کشور اهمیت زیادی دارد و لذا توجه به این صنعت توسط متخصصین رشته های فرآوری، متالورژی، و مهندسی صنایع خمیر و کاغذ  ضروری است. امروزه با توسعه صنعت فرآوری مواد معدنی در داخل کشور، برخی از ماشین آلات این صنعت که مربوط به صنعت بازیافت مواد هم می باشند، قابل ساخت و عرضه است. به منظور مرکب زدایی کاغذ از روش های شناورسازی و شستشو، روش های سلولزی و از تکنولوژی آنزیم در فرآوری خمیر و کاغذ باطله استفاده می شود [14]..

6.2.   محدودیتهای تولید محصول از خمیر بازیافتی

تفاوت های زیادی که الیاف خمیر بازیافتی با الیاف خمیر دست اول (بکر) دارند، موجب محدودیت مصرف الیاف بازیافتی، چه به صورت خالص و یا مخلوط با خمیر بکر، برای تولید کاغذ می شود.

مهمترین تفاوت ها و محدودیت ها ی الیاف بازیافتی در مقایسه با الیاف دست اول به شرح زیر می باشد:

•      نوع و منشاء خمیر بازیافتی به لحاظ فرآیند تولید اولیه (مکانیک یا شیمیایی)، و متفاوت بودن تاثیر بازیافت روی آنها در مقیاس آزمایشگاهی. به طور کلی بازیافت باعث کاهش مقاومت های فیزیکی و مکانیکی الیاف و نیزکاهش  اتصالات بین آنها  می شود و با افزایش دفعات بازیابی الیاف، میزان کاهش خواصمذکور نیز بیشتر خواهد شد. اما تاثیر آن بر خمیرهای مکانیکی و شیمیایی متفاوت است. بر خمیرهای مکانیکی باعث افزایش مقاومت کاغذ حاصله می گردد اما بر خمیرهای شیمیایی باعث کاهش مقاومت کاغذ حاصله است. منشاء علت این امر تغییرات ظرفیت ایجاد اتصال الیاف به دلیل عوامل فیزیکی مثل کاهش انعطاف پذیری الیاف و حذف همی سلولزها از سطح الیاف  می باشد. الیاف خمیر مکانیکی به شکل پهن و مسطح در می آیند ولی تقریبا تمامی الیاف شیمیایی بعد از اولین چرخه بازیافت، به صورت فروریخته و صاف در می آیند.   

•      وجود لکه های مرکب و کم بودن درجه شفافیت در خمیرهای جوهر زدایی شده رنگبری نشده، مهمترین تفاوت الیاف خمیرهای بازیافتی و بکر در مقیاس صنعتی می باشد.

•      کهنه شدن کاغذهای باطله در اثر مرور زمان باعث کاهش درجه شفافیت خمیر بازیافتی حاصل می شود.

•      تنوع کاغذهای باطله و فقدان یکنواختی در آنها به دلیل نسبت متغیر خمیرهای شیمیایی و مکانیکی، وجود مواد آلاینده، تاثیر زیادی بر چگونگی استفاده از این کاغذها دارد.

•      وجود مواد آلاینده در خمیر بازیافتی و تاثیر آنها بر تجهیزات کاغذسازی و خواص کیفی کاغذ حاصله  [15].

6.4.   فرایند بازیافت کاغذ  

اهداف اولیه در بازیافت رنگبری الیاف و حذف ذرات مرکب و دیگر آلاینده ها از الیاف ضمن ثابت نگهداشتن و حتی بهبود خواص مقاومتی و ظاهری الیاف سلولز می باشد.

مراحل اجرایی بازیافت کاغذ

•      تفکیک از مبدا توسط ساکنین و یا افراد مجاز و غیر مجاز در محل تولید زباله

•      تفکیک در کارخانه بازیافت با روش سنتی یا صرف نیروی انسانی و سیستم های مکانیزه مانند تسمه نقاله، آهن ربا، تونل باد و ... متناسب با نوع، اندازه و جنس کاغذ مورد بازیافت تنظیم می گردد.

•      ذخیره سازی مواد خام و آماده سازی آنها

•      دوباره خمیرسازی کاغذ باطله در یک پالپر با درصد خشکی 4 تا 8% ، خروج آشغال‌ها "سیم و طناب"  از دوغاب  

•      غربال کردن به منظور  جداسازی آشغال های نسبتا درشت با غربالهای درشت و حذف چسب و سایر آلاینده ها

•      پاک سازی و حذف ذرات ریز آلاینده ها با تمیزکننده های گریز از مرکز. با ساتریفیوژ کردن دوغاب، آلودگی های سنگین(شن و آشغال)  به سوی بیرون و دور از خمیر رانده می شوند..

•      پراکنده سازی به منظور آزاد سازی ذرات مرکب از الیاف و خرد شدن ذرات درشت مرکب و تبدیل به اندازه لازم جهت حذف بهتر با استفاده از پراکنده ساز 

•      مرکب زدایی و حذف ذرات درشت مرکب(بیشتر از 20 میکرومتر) با روش شستشو و  ذرات ریز مرکب(کمتر از 20 میکرومتر) با روش شناور سازی با هدف افزایش درجه روشنی خمیر حاصله  با استفاده از صابون ها و مواد شیمیایی فعال سطحی  مانند پراکنده سازها و جمع کنند‌ها.

•      رنگبری الیاف بازیافتی به منظور برآورده نمودن نیاز کیفی کاغذ حاصله با مواد شیمیایی اکسید کننده مانند پراکسید هیدرژن، اکسیژن و اوزون و مواد شیمیایی احیا کننده مانند هیپوکلریت سدیم

•      تولید و شکل گیری کاغذ توسط ماشین کاغذ [16].

میزان مصرف مواد شیمیایی مانند عوامل آهاردهی و پرکننده های کاغذ در زمان استفاده از کاغذهای باطله برای تولید مجدد کاغذ تقریبا به صفر می رسد زیرا این مواد در اولین چرخه تولید در این نوع کاغذها وجود دارند بنابراین در فرآیند بازیافت مرحله آهارزنی وجود ندارد و به تبع آن آلودگی های شیمیایی ناشی از مصرف مواد شیمیایی و هزینه تصفیه پساب، کاهش می یابد. البته مواد چسبناک و رزینی روی پارچه‌های آبگیری، پرس و سطح استوانه‌های خشک کن رسوب می کنند. لکه‌های مرکب و سایر مواد کثیف و براقیت پائین، مشکلاتی هستند که در کاغذ سفید قابل قبول نیستند. در نتیجه، در تهیه کاغذهای بسیار مرغوب، استفاده از الیاف بازیافتی به صلاح نیست. میزان پالایش الیاف بازیافتی بسیارکمتر از پالایش الیاف دست اول است زیرا قبلا یک بار، آماده سازی روی آنها انجام شده است [17].  

6 .5.   تبعات اقتصادی استفاده از خمیر بازیافتی در تولید کاغذ

•      صرفه جویی در مصرف انرژی64%به جهت حذف مراحل شستشو، خرد کردن و پخت چیپس ها، نیاز به پالایش کمتر برای تولید خمیر کاغذ.

•&nbs

/ 0 نظر / 111 بازدید